Wat jonge fietsers doen als de aandacht verslapt

Uit analyses van fietsslachtoffers die in 2023 op de SEH belandden blijkt dat jongeren een relatief grote groep vormen. Botsingen met andere verkeersdeelnemers komen relatief vaak voor, en het letsel is regelmatig ernstig. Tegelijkertijd geven jongeren zelf aan dat ze zich meestal gewoon aan de regels houden.

Uit het onderzoek blijkt óók dat de helft van de jongeren vlak voor het ongeval risicogedrag vertoonde, zoals afgeleid zijn door praten met vrienden, muziek luisteren of een moment van onoplettendheid hebben. De jongeren zien dat zelf vaak niet per se als risicogedrag.

In totaal werden 14 jongeren geïnterviewd, zowel met als zonder ongevalservaring. Daarnaast volgden onderzoekers circa 130 jongeren op de fiets, zonder dat die dat wisten. Zo konden de onderzoekers ook onbewuste gedragingen van jongeren observeren in het verkeer. Uit deze observaties bleek dat jongeren hun gedrag (positief en negatief) aanpassen aan de verkeerssituatie en context.

Op drukke fietspaden gedragen ze zich relatief veilig. Ze fietsen achter elkaar, letten beter op en laten hun telefoon vaker met rust. Maar fietsen jongeren op een voor hun gevoel rustige weg, dan is de neiging om afleiding te zoeken groot. Op een leeg landweggetje wordt al snel de telefoon gepakt of verslapt de aandacht. Op rustige wegen denken jongeren: het kan wel. Niet uit roekeloosheid, maar uit verveling. Fietsen is voor veel jongeren geen ontspanning, maar puur functioneel, althans, zo ervaren ze het zelf. Simpel gezegd: fietsen is saai, en verveling leidt tot afleiding.

Samen fietsen dan? Dan is de fietstocht minder saai. De rit is leuker, en jongeren grijpen veel minder snel naar de telefoon. Dat heeft wel een keerzijde, want het ‘gezellige opfietsen’ kan ook zorgen voor afleiding, zoals met elkaar kletsen, omkijken en grapjes maken. Dat hoeft geen probleem te zijn, zolang de aandacht in drukke en risicovolle situaties maar bij het verkeer blijft, en dat is niet altijd het geval.

Een opvallend nieuw – en niet eerder onderzocht – fenomeen is het ‘aanhaken’ bij e-bikes. Jongeren zonder elektrische fiets laten zich meetrekken door iemand met een e-bike. Het is handig en snel – en wordt nauwelijks als risico gezien. “Dat risicogedrag zien we steeds vaker, maar het is nog geen onderdeel van bestaande verkeerseducatieinterventies op scholen.” Dat levert voor ouders ook een dilemma op: ouders die hun kinderen bewust geen elektrische fiets geven, zien dat hun kinderen toch aan risico’s blootgesteld worden die bij de e-bike horen, zoals een hoge snelheid.

De sociale omgeving blijkt sowieso belangrijk. Vrienden hebben invloed, maar ook ouders. Tegelijkertijd praten jongeren – zeker de ouderen – nauwelijks met hun ouders over verkeersveiligheid. Klassieke interventies, zoals oudergesprekken of theorielessen, sluiten daardoor niet goed aan. Ook blijkt uit het onderzoek dat campagnes via bijvoorbeeld influencers niet altijd even goed werken. Jongeren herkennen de boodschap snel als campagne. Dat maakt het minder geloofwaardig voor ze. Wat werkt dan wel? Volgens de jongeren zelf vooral ervaringsgericht leren. VR-simulaties worden veel genoemd. Het is interactief, voelt realistischer en blijft beter hangen. “Als iets leuk is, neem je het mee naar huis en wordt het aan de keukentafel besproken.”

Dat biedt kansen voor beleid. Niet alleen door te focussen op gedrag, maar ook op de context waarin dat gedrag ontstaat. Rustige wegen, brede fietspaden en groepsdynamiek spelen allemaal een rol. De belangrijkste les uit het onderzoek: wil je gedrag veranderen, dan moet je begrijpen waarom mensen doen wat ze doen. En dat vraagt om meer dan alleen cijfers.

Dit artikel is geschreven door VeiligheidNL en verscheen eerder op het platform van Verkeerskunde.